(((Bilgi Patlaması)))

Aslanlar genelde gece ya da alacakaranlığın serin saatlerinde avlanır. Ancak Duba ovalarının aslanları, avlarının peşine düşmeye henüz başlıyor. Öğle saatleri, sıcaklık 50 dereceye ulaşmış bile... Günün en sıcak saatlerinde av, Okavango Deltası’nda, bataklıklarla dolu bir adada bir manda (Syncerus caffer) sürüsüyle birlikte yaşamlarını

sürdüren bu aslan sürüsünün sıra dışı birçok özelliğinden sadece biri. Tsaro sürüsünün dokuz dişisi, manda sürüsünü genelde gözlerinin önünden pek ayırmaz ve dişi aslanların alışılagelen gizlice yaklaşma yöntemini pek fazla kullanmadan, doğrudan saldırır...

Aslanlar, her ay, birey sayısı bini aşan manda sürüsünün yaklaşık 22 üyesini öldürüyor –ancak, bu rakam, yavrulamalar paralelinde düşünüldüğünde, sürü nüfusunda büyük bir düşüş anlamına gelmiyor. Avının kanına bulanmış dişi aslan, çevreyi kolaçan ediyor. Duba sürüsünde şaşırtıcı olan, takım halinde karşı hücuma geçmeyi öğrenmiş olmaları. Duba’da gözlem yaptığımız iki yıl boyunca, mandalar, avların dörtte üçünden fazlasında, aslanların saldırısına karşılık verdi. Mandalar, adayı terk etme şansına sahip, ancak yine de adadan uzaklaşmıyorlar. “Tanıdığın düşman, tanımadığından iyidir” stratejisini benimsemiş gibi görünüyorlar...

Köpüklü, beyaz su zaten yüzeyde de yeterince ürkütücüdür. Bir nehri yeraltına, kireçtaşından karanlık tünellere boşalttığınızı düşünün. İşte asıl o zaman korkunç olur.

New Britain Adası; yağmur ormanlarının derinlikleri. Rapidler yeryüzünün en büyük, en ıssız nehir mağaraları arasında yer alan devasa geçitlerde müthiş bir hızla ilerliyor...

Papua Yeni Gine açıklarındaki adanın mağaralarına ulaşmak için kâşifler önce devasa –çökme– dolinlere inmek zorunda. Bu çukurlar, yılda tahmini 5500 milimetre yağış alan bölgede, yeraltına sızan suların çözünebilir kayada yarattığı çökme sonucu oluşmuş. Yukarıdan, çarpma etkisiyle oluşmuş kraterler gibi görünüyorlar; sanki uzun yıllar önce ormana göktaşı yağmuru yağmış gibi...

İngiliz mağaracı David Gill, “Tehlikeli bir çukurun dibinde, bembeyaz köpüklü suyu görünce insan korkuyor,” diyor.

Elektrik mühendisi olarak görev yapan Gill, mağaracılığı Derbyshire'ın (İngiltere) ıslak, soğuk çukurları ve terk edilmiş kurşun madenlerinde kendi kendine öğrenmiş. Nehir mağaralarının ezici güzelliğini ise 22 yıl önce New Britain'da, Nakanai Dağları'ndaki Nare adlı doline giden bir ekibe liderlik yaptığı sırada görmüş.

Ve Gill geçtiğimiz Ocak ayında –yanında İngiltere, Fransa ve ABD'den gelen 11 maceracı daha olmak üzere– adadaki en büyük dolinlerden birini, genişliği 800 metreyi bulan Ora'yı, iki ay sürecek bir keşif gezisinde incelemek için Nakanai'ye geri döndü.

Ekibin amacı: Ora'nın tabanındaki mağaranın derinliklerini zorlamak, devasa galerilerini haritalandırmak ve mağarayı oyarak içinden geçen nehri –mümkünse sonuna kadar– izlemek.

Herhalde adına bu kadar yakışan, adıyla bu kadar uyumlu başka bir dağ yoktur. "Büyük Smoky (Dumanlı) Dağları": Bu sözcükler, nefes alıp veren ağaçların üstünden süzülen sisi, bir şelaleden yükselen buğuyu, güneydeki havanın ılık yumuşaklığını çağrıştırıyor. Belki de ev yapımı viski eşliğinde mangalda pişirilmiş baharatlı etlerin o keskin tadını... Ama bu şiirsel tanımlamayı kim bulduysa, adı tarihin tozlu sayfalarında yitip gitmiş. Bazıları –bir dönemler alev alev yanan ve artık sönmüş olan binlerce Kızılderili ateşinden çıkan dumanın bu yaşlı zirvelerin üzerine bir perde gibi çökmesi nedeniyle– bu adın Cherokee dilinde mavi anlamına gelen shaconage sözcüğünden geldiğini düşünüyor.

Büyük Smoky Dağları Ulusal Parkı'nın destekçileri parkın niteliklerini överken gerek yabanıllığını ("ABD'nin doğu topraklarında el değmemiş son büyük orman") gerekse medeniyete yakınlığını ("ABD nüfusunun üçte birinden fazlası, arabayla bir gün içinde ulaşabiliyor") dile getiriyor. Özellikle 441 No.lu Karayolu'nda Gatlinburg'un içinden geçip, yolun iki yanında duvar gibi yükselen otellerin, büfelerin ve tişört satılan dükkânların arasından parkın en işlek kapısına doğru adım adım ilerlerken, çözülmesi olanaksız bir çelişki beliriyor. Nasıl oluyor da bu tür bir yer Kuzey Amerika'nın doğu kesimindeki en yeşil yaşam alanları ve en muhteşem dağ manzaralarını barındırıyor?

Ama parka girildiği an –441 No.lu Karayolu, park içinde gür yapraklardan meydana gelen bir tünel gibi ilerliyor– bambaşka bir dünyaya adım atıldığı ortaya çıkıyor. Tennessee–Kuzey Carolina sınırı boyunca uzanan ve 2100 kilometre karelik bir alanı kaplayan park, batıda yer alan Yosemite Ulusal Parkı gibi büyük parklara kadar geniş bir alana yayılıyor. Ancak, Ansel Adams'ın çalışmalarını andıran manzaraların peşinde olan ziyaretçiler hayal kırıklığına uğrayabilir. Burada ne buzullar ve gayzerler, ne de nefes kesen kanyonlar var. Bir zamanlar Horace Kephart adlı bir gezginin yazdığı gibi, "Bu topraklarda yeryüzünün kaburga veya omurgaları açıkta değil. Çıplak bir kaya bile çok ender görülüyor".

Bu yaşlı dağlar canlı, yemyeşil bir halıyla kaplı. Smoky Dağları engin zenginliğini, değeri tam olarak yeni yeni anlaşılmaya başlanan hayvan ve bitki çeşitliliğine borçlu. 1997'den beri araştırmacılar, doğabilimciler ve sivil gönüllüler birleşerek, parkta mevcut tüm türleri tanımlayıp sınıflandırmak için bir define avı başlattı. Bu araştırma, Kuzey Amerika'da şimdiye dek gerçekleştirilen en iddialı ve en uzun soluklu çalışma.

Burada dalış yapmak çılgınlık gibi görünebilir... Ama dünyanın en güçlü akıntılarına sahip bu sulardaki enerjiye tanık olmanın tek yolu bu.

Dalış eşimle birlikte Vancouver Adası’nın kuzey ucundaki körfezin –Tanrı’nın Cebi olarak anılıyor– korunağından çıkıyor ve küçük teknemizin burnunu Nakwakto Rapidi’ne çeviriyoruz. Bizi karşılayan manzara karşısında dizlerimizin bağı çözülüyor. Buzulların oyduğu fiyortlardan gelgitin alçalmasına bağlı olarak çekilen su Kraliçe Charlotte Geçidi’ne yönelirken, serbest kalan su da çağıldayarak saatte 14,5 deniz mili (7 metre/saniye) hızla Tremble Adası’nı geçiyor. Anaforlar, su yüzeyinde köpükler oluştururken iki metreyi aşan dalgalar gökyüzünde patlıyor.

Su çekilirken dalış yapılacak kadar sakinleşiyor. 12 metreye inerken, görece sakin suya girmemize karşın yine de her yönden gelen güçlü akıntılarla mücadele ediyoruz. Tremble’ın rengârenk deniz tabanı narin bir güzellik sergiliyor: çıplaksolungaçlılar, süngerler, deniztüyleri ve midyelerle kaplı kayalar... Vancouver Adası’nın çevresindeki geçitlerde yaşam bulan canlı kolonilerinin bu kadar yoğun olmasının nedeni, suyun ters akıntılar ve gelgitin neden olduğu akıntılarla çalkalanan bir protein deposu olması. Fitoplankton ve zooplankton suda öylesine hızlı ilerliyor ki düz kayalıklara ya da çamurlu okyanus tabanına tutunan canlıları adeta güç kullanarak besliyor.

Kaliforniya'daki (ABD) son büyük deprem olan ve modern deprem biliminin doğuşuna öncülük eden 1906 San Francisco depreminin üzerinden yüz yıl geçti. Yüz yıl sonra, elimizde levha tektoniği adı verilen oldukça başarılı bir kuram var. Bu kuram, 1906 San Francisco depremi gibi depremlerin oluşma nedenlerinin yanı sıra kıtaların neden hareket ettiği, dağların neden yükseldiği ve yanardağların neden Büyük Okyanus kıyısı boyunca dizildiği konularına da açıklık getiriyor. Levha tektoniği, insan aklının en büyük zaferlerinden biri olabilir. Yine de uzmanlar depremin ne zaman meydana geleceğine ilişkin kesin bir bilgi veremiyor.

Depremlerle ilgili en kolay soruların bazılarına hâlâ yanıt aranıyor: Neden başlıyorlar? Onları durduran ne? Bir fay kırılmadan önce kötü niyetini belli edecek biçimde küçük hareketlenmeler gösterir mi?

Ve daha genel bir soru var: Depremlerin oluşumunda belirgin örgü, kural ve düzenler mi var, yoksa doğaları gereği rasgele ve kaotikler mi? Belki de California Üniversitesi sismologlarından Robert Nadeau’nun dediği gibi, "Rastlantısallığın çoğu bilgi eksikliğinden başka bir şey değil". Ama bir depremsellik haritası incelendiğinde, fayların yeryüzünde düzenli çizgiler halinde uzanmadığı görülüyor. Kaliforniya'nın güney bölümü gibi bölgelerde faylar paramparça olmuş bir otomobil camı gibi görünüyor. Duraysız, çatlamış bu geniş yerkabuğu kütlesi yoğun gerilimle yüklü. Bir fay kırılınca, diğer fayların üzerine gerilim yükleyebilir. Depremlerin kaotik olduğunu savunan uzman grubunun ileri gelenlerinden, UCLA (California Üniversitesi–Los Angeles, ABD) sismoloğu David Jackson, deprem biliminin "karmaşıklıkla yeni tanıştığını" söylüyor.

Depremler önceden kestirilebilirler mi, yoksa kaotikler mi? Bu, yalnızca uzmanlık gerektiren, akademik bir tartışma değil. Depremler can alıyor. Kentleri yerle bir ediyorlar. 26 Aralık 2004’te meydana gelen büyük bir depremin doğurduğu tsunami, 220.000 kişinin ölümüne neden oldu. Geçtiğimiz Ekim’de Keşmir’de meydana gelen 7,6 büyüklüğündeki deprem en az 73.000 kişinin ölümüne yol açtı. Tahran, Kabil ya da İstanbul’da büyük bir deprem, kalitesiz, yüksek binaları yıkarsa belki de ölü ve yaralı sayısı bir milyonu bulacak. Dünyanın en büyük ekonomilerinden biri olan ve tektonik levhaların kesiştiği bir deprem kuşağı üzerinde bulunan Japonya da huzursuz.

Şimdilik, depremin önceden bilinmesi, kuşlar, yılanlar, balıklar ve tavşanların gelen felaketi önceden sezdiğini anlatan öykülerin ötesine geçemiyor. Uzmanların şu an için yapabildikleri, fay zonlarını iyi bir biçimde haritalandırmak, kırılması olası fayları saptamak. Ve tahmin yürütebiliyorlar... Tahmin, belirli bir bölgede, belirli bir zaman aralığında, belirli bir büyüklükte bir deprem olacağını söyleyebilir. Ve sizi, evinizin temelini sağlamlaştırmanız ya da termosifonu duvara sıkı sıkıya sabitlemeniz gerektiği konusunda uyarabilir.

Tahminlerin daha kesin bilgilere dönüştürülmesi -"3 gün sonra, bu bölgede, 7 büyüklüğünde bir deprem bekleniyor"- imkânsız olabilir ama uzmanlar depremlerin gizemini çözmek için ellerinden geleni yapıyor. Laboratuvarlarda kayaçları kırıyor, taşın gerilim altında nasıl davrandığını inceliyorlar. Eski dönemlerde meydana gelen tsunamilerin öldürdüğü ağaçlardan oluşan hayalet ormanlarda dolaşıyor; yerin geçmişte ne zaman ve ne şiddette sarsıldığını öğrenmek için sıra dışı bir biçimde duran kayaçları haritalandırıyorlar. Fayların aktif izlerini bulmak için fayları dik kesen hendekler kazıyorlar. Fay zonlarına öylesine çok sayıda sensör yerleştiriyorlar ki, yeryüzü adeta yoğun bakımdaki bir hastayı andırıyor.

Kırmızı gözleri ve kocaman turuncu ayaklarıyla bu kurbağalar, sağa sola saçılmış şekerlemeler gibi görünüyor. Uzanıp birini avcunuzun içine almak istiyorsunuz. Ama bırakın gitsin çünkü kırmızı gözlü ağaç kurbağasının yaşamı sıra dışı bir yolculuk.

Yağmur mevsimi... Orta Amerika'daki bir yağmur ormanı yaşam kaynıyor. Bir gölcüğün çevresinde Agalychnis callidryas'ın serenatları birbirine karışıyor. Kurbağalar çiftleşmek için ağaçların tepelerindeki evlerini terk etmiş; erkekler hakimiyet alanları için güreşiyor, sonra da yumurtalarını döllemek için dişilerin üzerine üşüşüyor. Dişiler gece boyunca sırtlarında bir, hatta bazen iki âşıkla çalıdan çalıya, yapraktan yaprağa gezinerek su üzerinde, jölemsi bir örtüyle kaplı yumurtalarını bırakabilecekleri güzel bir yer arıyor. İzleyen günün sabahı her biri yüz kadar kurbağa adayını barındıran yüzlerce parlak yumurta yığını çevreyi dolduruyor –ve yırtıcıları cezbediyor.

Yağmur mevsimi süresince bırakılan Agalychnis callidryas yumurtaları kolay bir yem oluyor. Dışarıdan gelen en küçük bir etkiyle titreflen bu ıslak yığınlar içinde korunmasız bir halde altı gün boyunca asılı kalıyorlar. Yılanlar yığınların bütününe saldırırken eşekarıları da embriyoları bir bir çekip çıkarıyor. Toplamda bu iki yırtıcı, yumurtaların yarıdan epey fazlasını yok ediyor. Agalychnis saltator gibi aynı cinse ait olan diğer kurbağa türleri ise saldırı karşısında böylesine savunmasız değil çünkü daha düşük sıklıkta üremelerine karşın bir defada o kadar çok sayıda yumurta üretiyorlar ki saldırılar neredeyse etkisiz kalıyor.

Ancak arada ince bir fark var. Agalychnis callidryas embriyoları bir güvenlik ağı geliştirmiş. Normalde yumurtadan çıkma zamanından iki gün öncesinde dahi, saldırıya uğradıklarında birkaç saniye içinde yumurtadan çıkıp altlarındaki suyun güvenli dünyasına düşebiliyor. Uzmanları en çok şaşırtansa, yumurtaları kuşatan jölemsi örtü üzerinde meydana gelen titreşimler sayesinde bir yırtıcının saldırısı ile yağmur ya da rüzgârın neden olduğu sallantıyı ayırt edebilmeleri. Embriyolar tehdidin gerçek olup olmadığını, titreşimlerin sıklığı ve süresine göre değerlendiriyor. Hatta yumurtalar farklı saldırganlara farklı tepkiler veriyor.

Mocheler ölülerini mumyalamıyordu. Cesetlerin çoğu doğal etkenlerle çürüyor; geriye, yok olan yaşamların kanıtı olarak yalnızca kemikler kalıyordu. Ancak az sayıdaki örnekte, doğa ve ritüeller bir araya geldi ve ölünün bir mumya gibi bozulmadan kalmasını sağladı. Geçtiğimiz yıl kalıntıları Peru’nun kuzey kıyısında, El Brujo (Büyücü) adı verilen tören alanında ortaya çıkarılan dövmeli kadının kaderi de buydu. İnkalardan bin yıl önce hüküm sürmüş olan halkı, günümüzde kaliteli çanak çömlekleri ve ustalık ürünü madeni eşyalarıyla bilinen gelişmiş bir kültür yaratmıştı...

Yakın bir dönemde yapılan otopsi, dövmeli kadının en az bir doğum yaptığını ve yirmili yaşlarının sonlarına doğru yaşamını yitirdiğini ortaya koydu; ancak ölüm nedenine dair bir bulguya rastlanmadı. Zamansız ölümü, onu ebedi uykusuna, kanlı kurban etme ritüellerine (National Geographic Türkiye, Temmuz 2004) sahne olan bir tapınağın tepesinde, tacı ve takılarını kuşanmış bir halde yatıran halkını şok etmiş olmalı. Vücudu, zincifreyle -kanın yaşam gücüyle ilişkilendirilen kırmızı bir mineral– sıvandı, pamuklu bezlerle sarıldı ve kerpiçten kalın katmanlara gömüldü. Ardından, Mochelerin çöle yayılan topraklarındaki kuru iklim bedenini kuruttu.

Benzer durumda bir başka Moche kadına daha rastlanmadı. Arkeolog Régulo Franco, "Ön araştırmamıza dayanarak, bir hükümdar olduğunu düşünüyoruz" diyor. Eğer öyleyse bu veri , bugüne dek hükümdarlarının erkek olduğuna inanılan Mocheler konusunda bir devrim yaratabilir.